Συνέντευξη Θωμάς Μαχαίρας (Release Athens festival): "Χωρίς ουτοπία δεν ξεκινά καμία μεγάλη προσπάθεια"
Μπορούμε να αποκαλέσουμε αυτές τις μέρες του καλοκαιριού ως φεστιβαλικές, ακόμη και αν δεν ανήκουν απαραίτητα σε ένα οργανωμένο πακέτο δρωμένων. Βασικό υπεύθυνο για αυτή τη θεώρηση είναι η αδιάλειπτη και συνεχώς αυξανώμενη παρουσία του Release Athens Festival τα τελευταία δέκα χρόνια την πόλη. Ένα φεστιβάλ που ξεκίνησε με μεγάλα όνειρα και συνεχίζει να μεγαλώνει και, κυρίως, να εχει την έξωθεν καλή μαρτυρία στο συναυλιακό κοινό, δεν θα μπορούσε να μας αφήσει αδιαφορους. Στο πλαίσιο της επετειακής φετινής βερσιόν, ο Γιάννης Ραουζαίος μίλησε εκτενώς με τον Θωμά Μαχαίρα, καλλιτεχνικό διευθυντή του φεστιβάλ, για όσα θα διαβάσετε και πολλά ακόμη.
Θωμά… Είσαι ένας άνθρωπος που ασχολείται τόσα χρόνια… σε επίπεδο διοργάνωσης συναυλιών, και γενικότερα… Tι διαβλέπεις για το rock;
Έχω την αίσθηση ότι το rock κάπως έχει μπει… σε δεύτερο πλάνο… το συζητάμε χρόνια. Το έχουν επισημάνει δημοσιογράφοι… μπάντες… όλοι: δεν υπάρχουν πια συγκροτήματα όπως παλιά.
Αν παρατηρήσεις τους καταλόγους επιτυχιών, που κάποτε ήταν γεμάτοι από μπάντες –pop μπάντες, rock μπάντες– … τα 80s, τη λεγόμενη «χρυσή εποχή» της pop, είχες New Order, Yazoo, The Smiths… αμέτρητες εκδοχές του ίδιου φαινομένου.
Στα 90s, Britpop και grunge, δύο διαφορετικούς πόλους… όλος ο κόσμος άκουγε συγκροτήματα. Ακόμα και στις αρχές των 2000s, με τους Strokes, τους White Stripes, τους Interpol…
Από το 2010 και μετά, αυτό έχει σχεδόν εκλείψει.
Είχα διαβάσει ένα άρθρο –συνοδευόμενο από βίντεο ενός αναλυτή των charts– που έλεγε ότι την τελευταία δεκαετία στα βρετανικά charts έχουν βρεθεί μόλις δύο συγκροτήματα στο No1 των singles!…
Το ένα ήταν μια μπάντα από talent show, και το άλλο… ξέρεις ποιο ήταν;
Ποιο;
Οι Beatles! Ένα «χαμένο» κομμάτι των Beatles που κυκλοφόρησε ως single!… Όλα τα υπόλοιπα είναι solo καλλιτέχνες: διάττοντες αστέρες, συχνά προϊόντα talent shows ή της βιομηχανίας… που μόλις κάνουν δύο-τρία hits, οι αμοιβές τους εκτοξεύονται και γίνονται το επίκεντρο μιας νέας pop-folk πραγματικότητας, κυρίως από την Αμερική.
Ονόματα όπως η Taylor Swift και άλλοι –όχι ότι δεν έχουν ταλέντο– αλλά … μια «στρατιά» καλλιτεχνών που παράγει παρόμοιο ήχο… όλοι solo καλλιτέχνες, που χρησιμοποιούν… τεχνολογικές ευκολίες… auto-tune κ.λπ. με αποτέλεσμα να ακούγονται όλο και πιο… «πλαστικοί»…
…Υπάρχουν ακόμη πράγματα, πάντα θα υπάρχουν. Υπάρχει underground σκηνή… Δεν είμαστε μίζεροι. Αλλά μιλάω για το τι έχει επιβληθεί ως mainstream…
Γιατί εμείς έχουμε ζήσει εποχές όπου το mainstream ήταν ποιοτικό… Για παράδειγμα, όταν έπαιξαν το 2024 οι Duran Duran στο Release Athens, σκέφτηκα: Είναι εξηντάρηδες, αλλά δες πώς παίζουν! Χωρίς ιδιαίτερη τεχνική «υποστήριξη». Καθαρή ενέργεια… με εντυπωσίασε το πόσο ανέγγιχτη ήταν η φωνή του τραγουδιστή και πόσο καλά έπαιζαν.
Υπάρχει λοιπόν μια δίψα του κόσμου… Δεν μπορεί να είναι μόνο popstars το τοπίο. Προφανώς, η βιομηχανία προωθεί solo καλλιτέχνες,..
Τώρα έχουμε περάσει σε μια νέα φάση της pop. Όμως δεν πιστεύω ότι το rock ’n’ roll θα χαθεί ποτέ… πάντα επιστρέφει.
Αυτή τη στιγμή όμως δεν διαφαίνεται κάτι τέτοιο. Αντίθετα, βλέπουμε underground μπάντες να μένουν στην αφάνεια, ενώ το κοινό εξακολουθεί να στηρίζει συγκροτήματα δεκαετιών. Ήρθαν οι Metallica –μια πολύ σημαντική συναυλία–, αλλά κι αυτοί δεν είναι πλέον νεαροί…
Υπάρχουν όμως εξαιρέσεις.
Για παράδειγμα, οι Fontaines D.C… που είμαστε περήφανοι ότι εντοπίσαμε νωρίς στο Release και τους φέραμε…
Ναι, θυμάμαι!
Εσύ πάντα είσαι εκεί από νωρίς, όπως θα έπρεπε να είναι όλοι…
Οι Fontaines D.C. ξεκίνησαν από μικρά clubs… και έφτασαν να γεμίζουν venues 70-80 χιλιάδων… Χωρίς να κάνουν παραχωρήσεις. Προσέλαβαν έναν πολύ έξυπνο παραγωγό –που τυχαίνει να έχει δουλέψει και με τους Arctic Monkeys–, αλλά η επιτυχία τους με το Romance δεν ήταν «ξεπούλημα»… Κράτησαν το indie, underground στοιχείο τους, το εμπλούτισαν με pop στοιχεία και πέτυχαν…
Υπάρχουν κι άλλες μπάντες. Οι Idles, οι Arctic Monkeys… Εγώ εντυπωσιάστηκα όταν είδα τους Arctic Monkeys… δεν στηρίχθηκαν σε εντυπωσιακό show… Μια κουρτίνα πίσω, τίποτα άλλο. Και όμως, είχαν 40.000 κόσμο από κάτω να ουρλιάζει. Άρα υπάρχει ελπίδα… Αλλά αυτή τη στιγμή η τάση στρέφεται… προς το hip-hop. Το rock επιβιώνει κυρίως μέσα από πιο «σκληρές»… εκδοχές του.
Παρ’ όλα αυτά, το underground μπορεί να γίνει overground. Και πάντα θα υπάρχουν μπάντες που θα ξεχωρίζουν. Απλώς χρειάζεται διάθεση αναζήτηση… Yπάρχει εδώ κάτι σημαντικό: τα νέα παιδιά, παρότι έχουν πρόσβαση σε όλη τη μουσική του κόσμου μέσω Bandcamp κ.τ.λ., δεν αναζητούν τη μουσική όπως την ψάχναμε εμείς.
Εμείς, στα 12, 13, 15, 16 μας χρόνια, πηγαίναμε στα δισκάδικα κάθε εβδομάδα, ψάχναμε τον επόμενο δίσκο, φεύγαμε με δύο, τρία, τέσσερα βινύλια. Διαβάζαμε περιοδικά, ελληνικά και αγγλικά, υπήρχαν τα fanzines… Είχαμε φτιάξει κι εμείς… το Fungazine, από το 1986 έως το 1988. Θυμάμαι ότι το τελευταίο τεύχος το πουλούσαμε στο Ρόδον, στη συναυλία των Pixies, το 1989.
Ναι, θυμάμαι εκείνη τη συναυλία.
Εμείς προσπαθούσαμε να ξεπουλήσουμε τα τελευταία αντίτυπα για να μη μας μείνει στοκ. Ωραίες εποχές…
Πότε ξεκίνησε το Release Athens;
Το Release ξεκίνησε ουσιαστικά ως ιδέα το 2016, μέσα στην περίοδο των capital controls. Είχε προηγηθεί περίπου ενάμισης χρόνος προετοιμασίας, ενώ ήδη κάναμε συναυλίες με τη Fuzz Productions, αλλά θέλαμε ένα φεστιβάλ… που να συνδυάζει established headliners με νέα ονόματα. Στο Fuzz ήταν δύσκολο να παρουσιαστούν νέες μπάντες, γιατί δεν έφερναν μεγάλο κοινό.
Ένα φεστιβάλ όμως δίνει τη δυνατότητα… ώστε οι νέες μπάντες να εκτεθούν και να αναπτυχθούν –όπως έγινε με τους Fontaines D.C.
Στην πρώτη χρονιά φτιάξαμε ένα τετραήμερο φεστιβάλ με ονόματα όπως PJ Harvey, Sigur Rós, Brian Jonestown Massacre, Beirut, Parov Stelar, Slowdive, Black Angels, Chinese Man. Μαζέψαμε περίπου 30.000 επισκέπτες.
Και θυμάμαι την τελευταία βραδιά με την καταιγίδα – τον κεραυνό πάνω από τη σκηνή. Οι Sigur Rós έπαιζαν μέσα στη βροχή χωρίς να σταματήσουν! Ήταν μια εμπειρία σχεδόν τελετουργική!
Την επόμενη χρονιά συνεχίσαμε, παρά τις δυσκολίες –όπως η ακύρωση του Jamiroquai λόγω τραυματισμού του Jay Kay– και αργότερα και άλλες…
Παρ’ όλα αυτά, ο κόσμος εκτίμησε τον τρόπο που διαχειριστήκαμε τις καταστάσεις. Από το 2019 και μετά, και κυρίως μετά τον COVID (2022-2025), το Release εξελίχθηκε σε ένα φεστιβάλ με πολύ μεγάλες συναυλίες και υψηλή προσέλευση, συχνά 15.000+ άτομα ανά ημέρα.
Το βασικό ζητούμενο από την αρχή ήταν… να προσφέρουμε στους καλλιτέχνες και στο κοινό ένα άρτιο… περιβάλλον… Από τον πρώτο έως τον τελευταίο καλλιτέχνη.
Και το ίδιο ισχύει για το κοινό. Από το πού θα κάτσει, τι θα πιει, τι θα φάει, μέχρι το πώς θα κινηθεί μέσα στον χώρο. Υπάρχει συνεχής προσπάθεια βελτίωσης, με βάση το feedback του κόσμου. Δεν λείπουν τα προβλήματα ή οι αστοχίες, αλλά υπάρχει διαρκής εξέλιξη. Οι παρατηρήσεις είναι εύλογες και χρήσιμες… όσο περνούν τα χρόνια, ο κόσμος κατανοεί όλο και περισσότερο τι προσπαθούμε να κάνουμε και με ποια λογική αντιμετωπίζουμε το φεστιβάλ.
Αναφέρθηκες προηγουμένως στις τιμές των εισιτηρίων. Την τελευταία δεκαετία παρατηρούμε μια συνεχή άνοδο, η οποία πολλές φορές μοιάζει να ακολουθεί περισσότερο τη λογική του χρηματιστηρίου παρά εκείνη της μουσικής. Πώς το βλέπετε αυτό;
Τα τελευταία χρόνια έχει διαμορφωθεί μια στρεβλή κατάσταση στην αγορά των συναυλιών. Σε μεγάλο βαθμό, ενισχύεται από τους ίδιους τους μηχανισμούς της βιομηχανίας του θεάματος. Βλέπουμε συνεχείς αυξήσεις στις τιμές των εισιτηρίων… Υπάρχουν βέβαια καλλιτέχνες… που έχουν αντισταθεί ανοιχτά σε αυτές τις πρακτικές.
Στην πραγματικότητα, πολλά από τα περιβόητα sold out δεν είναι ακριβώς αυτό που φαίνονται. Ένα σημαντικό ποσοστό εισιτηρίων παρακρατείται εξαρχής και επανέρχεται… αργότερα, είτε μέσω της δευτερογενούς αγοράς είτε μέσω δυναμικών συστημάτων τιμολόγησης. Έτσι, οι τιμές ανεβαίνουν καθώς αυξάνεται η ζήτηση και καλλιεργείται το γνωστό πλέον FOMO…
Το αποτέλεσμα είναι να βλέπουμε ανθρώπους να πληρώνουν πολλαπλάσια ποσά από την αρχική τιμή, όχι απαραίτητα επειδή είναι φανατικοί οπαδοί του καλλιτέχνη, αλλά επειδή θέλουν να συμμετάσχουν στο γεγονός.
Ποιοι διαμόρφωσαν αυτό το μοντέλο;
Κυρίως οι μεγάλοι παγκόσμιοι παίκτες της βιομηχανίας. Εταιρείες όπως π.χ. η Live Nation, έχουν αποκτήσει τεράστια ισχύ… λειτουργούν όλο και πιο συγκεντρωτικά, επηρεάζοντας τις τιμές, τους χώρους, τις περιοδείες και συνολικά την αγορά. Αυτό έχει οδηγήσει σε μια κατάσταση όπου οι μικρότεροι promoters δυσκολεύονται να επιβιώσουν… ο ανταγωνισμός περιορίζεται και οι τιμές τείνουν να ανεβαίνουν.
Το κοινό μπορεί να αντιδράσει σε αυτή την κατάσταση;
Θεωρητικά ναι. Στην πράξη όμως είναι δύσκολο. Ζούμε σε μια εποχή όπου η εμπειρία μετατρέπεται σε κοινωνικό κεφάλαιο. Τα social media ενισχύουν την ανάγκη συμμετοχής και προβολής. Για να αλλάξει ουσιαστικά κάτι… αντίστοιχο με όσα εξέφρασε κάποτε το punk. Αυτό δεν αφορά μόνο τη μουσική. Αφορά συνολικά τον τρόπο που καταναλώνουμε…
Πώς απαντά το Release Festival σε αυτή τη γενικότερη τάση αύξησης των τιμών;
Προσπαθούμε διαρκώς να κρατάμε τις τιμές όσο χαμηλότερα γίνεται. Δεν είναι εύκολο γιατί το κόστος των περιοδειών έχει εκτοξευθεί. Συγκροτήματα όπως οι Metallica ή καλλιτέχνες όπως ο Springsteen, ταξιδεύουν με πολυπληθή συνεργεία… Τα καύσιμα, οι μεταφορές, οι τεχνικές υποδομές και το ανθρώπινο δυναμικό έχουν αυξήσει δραματικά το κόστος.
Είναι χαρακτηριστικό ότι αρκετοί ξένοι ατζέντηδες μας λένε πως οι τιμές μας είναι υπερβολικά χαμηλές για τα διεθνή δεδομένα. Μας προτρέπουν να τις αυξήσουμε, θεωρώντας ότι διαφορετικά το μοντέλο δεν είναι βιώσιμο. Εμείς, ωστόσο, γνωρίζουμε τις δυνατότητες και τα όρια του ελληνικού κοινού. Και δέκα χρόνια μετά, αποδεικνύεται ότι αυτή η επιλογή μπορεί να λειτουργήσει.
Ένα σημαντικό ποσοστό του κοινού σας προέρχεται πλέον από το εξωτερικό. Το σημαίνει για εσάς αυτό;
Περίπου το 15% των επισκεπτών μας είναι ξένοι και πιστεύω ότι αυτό το ποσοστό θα αυξηθεί τα επόμενα χρόνια. Ο συναυλιακός τουρισμός αποτελεί πλέον πραγματικότητα. Οι περισσότεροι επισκέπτες δεν έρχονται απλώς για μια συναυλία. Παραμένουν στην Αθήνα για αρκετές ημέρες… και συμμετέχουν συνολικά στην πολιτιστική ζωή της. Γι’ αυτό και θεωρούμε ότι τα φεστιβάλ αποτελούν πλέον σημαντικό κομμάτι της σύγχρονης πολιτιστικής και τουριστικής ταυτότητας της Αθήνας.
Όλο και περισσότερο τα πάντα μετατρέπονται σε προϊόν. Η διαπλοκή ανάμεσα σε εταιρείες, αγορές και πολιτιστικές δραστηριότητες γίνεται ολοένα και πιο έντονη μέσα σε ένα οικονομικό σύστημα που αναζητά διαρκώς νέους τρόπους αναπαραγωγής και επιβίωσης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, πώς βλέπεις την εξέλιξη του Release Athens…; Πώς επηρεάζεται από παράγοντες που δεν είναι αποκλειστικά μουσικοί, αλλά διαθέτουν τα κεφάλαια που μπορούν να στηρίξουν ή να καθορίσουν την πορεία ενός φεστιβάλ;
Αναφέρεσαι στους εμπορικούς χορηγούς;
Ναι.
Εμείς έχουμε εμπορικούς χορηγούς από την πρώτη μέρα. Στηρίζουν το φεστιβάλ ουσιαστικά και διαχρονικά. Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούμε είναι συγκεκριμένος… δεν ασχολούμαστε ιδιαίτερα με το τι κάνουν οι άλλοι. Δεν σκεφτόμαστε ποιος είναι ο αντίπαλος ή ποιο φεστιβάλ βρίσκεται απέναντί μας.
Μας ενδιαφέρει να κάνουμε αυτό που θεωρούμε σωστό. Να οργανώνουμε το φεστιβάλ όπως το ονειρευόμαστε, να το εξελίσσουμε με βάση τις δικές μας αρχές και τη δική μας αισθητική. Προφανώς λειτουργούμε μέσα σε μια καπιταλιστική οικονομία… Όμως το κέρδος δεν είναι αυτό που καθορίζει αποκλειστικά τις αποφάσεις μας.
…Ανεξαρτήτως κόστους… προσπαθούμε να μην απομακρυνόμαστε από τις αξίες με τις οποίες ξεκινήσαμε… Το Release είναι ένα φεστιβάλ αρχών, με ξεκάθαρες θέσεις. Από την πρώτη στιγμή θέσαμε ως προτεραιότητα να προσφέρουμε στους καλλιτέχνες και στο κοινό τις συνθήκες που θεωρούμε απαραίτητες.
Θα έπρεπε ίσως το 2026… αυτά τα πράγματα να θεωρούνται αυτονόητα. Κι όμως, δεν είναι.
Η φιλοσοφία αυτή επεκτείνεται και στον οικονομικό σχεδιασμό. Δεν αλλάζει ανάλογα με τον ανταγωνισμό ή τις συνθήκες της αγοράς. Έχει να κάνει και με την ομάδα που βρίσκεται πίσω από το φεστιβάλ. Είναι μια ομάδα δεμένη, με κοινό όραμα, επαγγελματισμό και διάθεση προσφοράς.
Δεν αντιμετωπίζουμε το Release ως ένα απλό εμπορικό προϊόν. Ούτε ως μια πλατφόρμα προβολής εμπορικών σημάτων. Φυσικά υπάρχουν χορηγοί και τους εκτιμούμε βαθιά… Όμως δεν υπάρχει κάποιος “presenting sponsor” που να καθορίζει την ταυτότητα του φεστιβάλ.
Οι χορηγοί βοηθούν… να κρατάμε τα εισιτήρια σε λογικά επίπεδα, να μην κάνουμε εκπτώσεις στην παραγωγή, να παραμένουμε συνεπείς σε όσα πιστεύουμε.
Δεν έχει σημασία αν μια ημέρα συγκεντρώσει 5.000 ή 25.000 θεατές. Δεν πρόκειται να μειώσουμε την ποιότητα… επειδή μια συγκεκριμένη βραδιά δεν πήγε εμπορικά όσο καλά θα θέλαμε.
Αυτό είναι και το πλεονέκτημα ενός φεστιβάλ πολλών ημερών. Το Release έχει έναν συνολικό απολογισμό. Υπάρχουν περιπτώσεις όπου γνωρίζουμε εκ των προτέρων ότι μια συναυλία δύσκολα θα είναι κερδοφόρα. Παρ’ όλα αυτά επιλέγουμε να τη συμπεριλάβουμε, γιατί θεωρούμε ότι έχει καλλιτεχνική αξία και εμπλουτίζει το Φεστιβάλ…
Στο τέλος κάνουμε απολογισμό. Είναι φυσιολογικό σε ένα φεστιβάλ δεκαπέντε ή δεκαεπτά ημερών κάποιες μέρες να πάνε καλύτερα από άλλες.
Οφείλω όμως να πω ότι φέτος έχω εκπλαγεί ευχάριστα. Ο κόσμος αγκαλιάζει τις συναυλίες με εντυπωσιακό τρόπο. Μετά την πανδημία υπήρξε μια έκρηξη ενδιαφέροντος για τη ζωντανή μουσική και… φαίνεται ότι άφησε μόνιμο αποτύπωμα.
Ο κόσμος έχει αρχίσει να αντιμετωπίζει το φεστιβάλ ως μέρος της ζωής του. Ως μια εμπειρία που αξίζει να βιώσει. Και πράγματι, λίγα πράγματα μπορούν να συγκριθούν με μια καλή συναυλία…. να μοιραστείς τη χαρά μιας συλλογικής, ζωντανής μουσικής εμπειρίας.
Είναι παρόμοιο με τον κινηματογράφο. Όσο καλή κι αν είναι η τηλεόρασή σου, δεν είναι το ίδιο με το να παρακολουθείς μια ταινία σε μια γεμάτη αίθουσα…
Το ίδιο συμβαίνει και στα φεστιβάλ. Δεν είναι μόνο ο καλλιτέχνης. Είναι οι άνθρωποι… η κοινότητα… η αίσθηση ότι συμμετέχεις σε κάτι μεγαλύτερο από εσένα.
Και αυτό, παρά τις αλλαγές στην τεχνολογία και τα μέσα επικοινωνίας, εξακολουθεί να έχει αξία.
Βεβαίως ο τρόπος με τον οποίο το κοινό ανακαλύπτει τη μουσική έχει αλλάξει. Παλιά υπήρχαν τα περιοδικά, το ραδιόφωνο και η τηλεόραση. Σήμερα υπάρχουν τα social media, οι αλγόριθμοι και οι ψηφιακές πλατφόρμες.
Οι μηχανισμοί είναι διαφορετικοί, αλλά… η επιλογή εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να καθοδηγείται. Παρ’ όλα αυτά, θέλω να πιστεύω ότι υπάρχει ακόμη χώρος… για καλλιτέχνες που θα βρουν τρόπους να επικοινωνήσουν ουσιαστικά με το κοινό και να ξεφύγουν από τους μηχανισμούς της αγοράς. Το βλέπουμε ήδη να συμβαίνει. Βλέπουμε καλλιτέχνες που χρησιμοποιούν έξυπνα τα νέα εργαλεία χωρίς να χάνουν την ταυτότητά τους. Βλέπουμε επίσης το κοινό να αγκαλιάζει καλλιτέχνες διαφορετικών γενεών και διαφορετικών μουσικών προσεγγίσεων. Κάτι λοιπόν εξακολουθεί να λειτουργεί… πέρα από τη «γραμμή» της αγοράς, και σε αυτό εξακολουθώ να ελπίζω.
Πιστεύω επίσης ότι οι μουσικοί κύκλοι επανέρχονται. Όπως κάποτε επέστρεψε το punk, το garage ή το post-punk, έτσι κάποια στιγμή θα επιστρέψει και μια νέα μορφή rock κουλτούρας ή κάποιο νέο μουσικό ρεύμα.
Δεν ξέρω πώς ακριβώς θα μοιάζει. Ίσως όμως η πραγματική ρήξη να έρθει από καλλιτέχνες που θα στραφούν ξανά στα βασικά… θα αφήσουν στην άκρη τις υπερβολές και… τη λογική του προϊόντος και θα μιλήσουν απευθείας στην ψυχή των ανθρώπων.
Γιατί αυτό είναι η μουσική στην καλύτερη εκδοχή της.
Δεν ξέρω αν θα υπάρξει ξανά ένας David Bowie, οι Velvet Underground, οι Ramones, οι Nirvana ή οι Gun Club… θα εμφανιστεί όμως ξανά κάτι πραγματικά ριζοσπαστικό!
Η μουσική δεν μπορεί να ακολουθεί παθητικά τις κρίσεις… και την αβεβαιότητα της εποχής. Οφείλει να απαντά σε όλα αυτά. Να τα σχολιάζει. Να τα μετασχηματίζει σε τέχνη. Και εδώ βρίσκεται ίσως και η πολιτική διάσταση ενός φεστιβάλ όπως το Release Athens. Όχι πολιτική με κομματικούς όρους. Αλλά πολιτική ως πολιτιστική στάση.
Το ίδιο το Release, από τον τρόπο που γεννήθηκε και από τις επιλογές που κάνει, υπερασπίζεται μια συγκεκριμένη αισθητική και μια συγκεκριμένη αντίληψη για τον πολιτισμό. Δεν επιλέγουμε καλλιτέχνες με βάση την ιδεολογία τους… Τους δίνουμε όμως χώρο να εκφραστούν ελεύθερα. Το είδαμε με τους Massive Attack, τους Fontaines D.C., τους IdleS, τον Παύλο Παυλίδη και πολλούς άλλους καλλιτέχνες που χρησιμοποίησαν τη σκηνή για να μιλήσουν για όσα τους απασχολούν. Εμείς δεν λογοκρίνουμε αυτές τις παρεμβάσεις… Τις επιτρέπουμε.
Από εκεί και πέρα είναι θέμα του κοινού… να αποφασίσει τι σημαίνουν για το ίδιο. Γιατί οι μεγάλες συναυλίες… στις καλύτερες περιπτώσεις είναι εμπειρίες που μένουν μαζί σου, σε αλλάζουν και σε κάνουν… καλύτερο άνθρωπο.
Αναφερθήκαμε προηγουμένως στις πολιτικές παρεμβάσεις καλλιτεχνών. Πώς βλέπεις τις πρόσφατες περιπτώσεις μουσικών που επιλέγουν να τοποθετηθούν δημόσια για ζητήματα όπως ο πόλεμος ή η Παλαιστίνη;
Νομίζω ότι σε ορισμένες περιπτώσεις υπάρχει μια διάθεση πρόκλησης, μια επιθυμία να τραβήξει κανείς πάνω του τα φώτα της δημοσιότητας. Δεν θα το χαρακτήριζα υποκρισία, γιατί δεν αμφισβητώ ότι αυτοί οι άνθρωποι πιστεύουν όσα λένε. Ωστόσο, μερικές φορές ο τρόπος που επιλέγουν να τα εκφράσουν μοιάζει περισσότερο με επικοινωνιακή κίνηση παρά με ουσιαστική πολιτική παρέμβαση.
Σε κάποιες περιπτώσεις αυτό λειτούργησε εις βάρος τους. Δεν τους βγήκε όπως το υπολόγιζαν. Βέβαια, οι δημόσιες συζητήσεις αλλάζουν γρήγορα και οι περισσότεροι καλλιτέχνες επανέρχονται στο προσκήνιο πολύ σύντομα.
Αν συγκρίνω, για παράδειγμα, τη στάση κάποιων… θεωρώ ότι οι Massive Attack κατάφεραν να παρέμβουν με πολύ πιο ουσιαστικό τρόπο… δεν περιορίστηκαν σε ένα σύνθημα ή σε μια δήλωση από σκηνής. Έχτισαν ολόκληρη την παράστασή τους γύρω από ένα πολιτικό και αισθητικό σκεπτικό. Ανέδειξαν τις διαφορετικές όψεις του πολέμου, της βίας και της γενοκτονίας μέσα από την ίδια τη δομή του θεάματος. Αυτό για μένα έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από μια πρόκληση που θα συζητηθεί για λίγες ημέρες, επειδή κάποιος ευχήθηκε την καταστροφή ενός πολιτικού αντιπάλου ή χρησιμοποίησε μια ακραία φράση.
Υπήρξαν σκέψεις λογοκρισίας σε τέτοιες περιπτώσεις;
Καμία. Μπορεί προσωπικά να μη συμφώνησα με ορισμένες τοποθετήσεις, αλλά θα διαφωνούσα ακόμη περισσότερο με οποιαδήποτε προσπάθεια λογοκρισίας.
Αυτό που είπαμε στους καλλιτέχνες ήταν απλό: εκφραστείτε ελεύθερα, αλλά αναλάβετε και την ευθύνη όσων λέτε.
Ποια είναι η θέση των ελληνικών συγκροτημάτων στο μέλλον του Release Athens;
Θέλω να εξηγήσω πρώτα γιατί τα τελευταία δύο χρόνια είδαμε λιγότερες ελληνικές συμμετοχές απ’ όσες ίσως θα θέλαμε.
Ο πρώτος λόγος είναι οι συνθήκες που δημιουργεί η κλιματική κρίση. Όταν έχεις θερμοκρασίες… στους 40 βαθμούς, δεν μπορείς να ανοίξεις τις πόρτες από τις πέντε το απόγευμα ούτε να βγάλεις ένα συγκρότημα… στις πέντε και μισή. Ο κόσμος θα αναζητήσει σκιά, οι μουσικοί θα παίζουν μπροστά σε ελάχιστους θεατές και συνολικά η εμπειρία δεν θα είναι καλή για κανέναν. Γι’ αυτό ζητήσαμε επανειλημμένα μεγαλύτερη ευελιξία στο ωράριο λειτουργίας… Δυστυχώς, το αίτημά μας δεν έγινε δεκτό.
Ο δεύτερος λόγος σχετίζεται με μια συζήτηση που αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια στα social media, κυρίως στον χώρο του σκληρού ήχου. Κυκλοφόρησαν φήμες ότι ελληνικά συγκροτήματα πληρώνουν για να εμφανιστούν ως support acts σε μεγάλα φεστιβάλ.
Θέλω να είμαι απόλυτα ξεκάθαρος: κάθε ελληνικό συγκρότημα που έχει παίξει στο Release, έχει πληρωθεί. Κανένα συγκρότημα δεν πλήρωσε για να εμφανιστεί! Μπορεί να μην επρόκειτο για μεγάλα ποσά, αλλά όλοι αντιμετωπίστηκαν επαγγελματικά, με… κατάλληλες συνθήκες… τεχνική υποστήριξη και σεβασμό.
Έχουν υπάρξει κατά καιρούς μεσάζοντες που μας πρότειναν μοντέλα «pay to play». Τα απορρίψαμε αμέσως… Τα συγκροτήματα επιλέγονται αποκλειστικά με καλλιτεχνικά κριτήρια…
Αυτό που μας στενοχώρησε περισσότερο ήταν ότι η ίδια η σκηνή αναπαρήγαγε τέτοιου είδους κουτσομπολιά. Αν θέλουμε μια υγιή μουσική κοινότητα, χρειάζεται περισσότερη ωριμότητα και λιγότερη καχυποψία…
Ο νέος χώρος που το φεστιβάλ πρόκειται να μεταφερθεί την ερχόμενη χρονιά, θα αλλάξει τα δεδομένα;
Πιστεύω πως ναι. Ο νέος χώρος θα μας επιτρέψει να λειτουργήσουμε με περισσότερες σκηνές και μεγαλύτερη ευελιξία. Αυτό σημαίνει περισσότερες ευκαιρίες για ελληνικά συγκροτήματα, περισσότερες παράλληλες δράσεις… πιο ολοκληρωμένη φεστιβαλική εμπειρία.
Δεν μιλάμε μόνο για μουσική. Θα μπορούσαν να υπάρξουν χώροι και για… άλλες μορφές πολιτιστικής έκφρασης. Ένας μεγαλύτερος χώρος ανοίγει πολύ περισσότερες δυνατότητες.
Δέκα χρόνια μετά, τι σημαίνει για σένα το Release Athens;
Αν το 2016, στην πρώτη διοργάνωση, κάποιος μου έλεγε πού θα βρισκόταν το Release δέκα χρόνια αργότερα, πιθανότατα θα τον θεωρούσα υπερβολικά αισιόδοξο. Το φεστιβάλ έχει φτάσει σε ένα σημείο που ξεπερνά ακόμη και τις αρχικές μας φιλοδοξίες… εξελίχθηκε σε έναν θεσμό με εκατοντάδες χιλιάδες επισκέπτες.
Για μένα αυτό είναι ίσως η πιο ουσιαστική μορφή ουτοπίας: η στιγμή που ένα φαινομενικά ανέφικτο όνειρο… αποκτά πραγματική μορφή μέσα στον χρόνο. Δεν ξέρω αν η ουτοπία πραγματοποιείται ποτέ πλήρως. Ξέρω όμως ότι χωρίς αυτήν δεν ξεκινά καμία μεγάλη προσπάθεια… Και το Release Athens ξεκίνησε ακριβώς έτσι.
Ξέρεις τι θέλω να σε ρωτήσω ακόμη; Ποια είναι η εικόνα που έχεις στο μυαλό σου για το μέλλον του χώρου; Για παράδειγμα εδώ… που γίνεται η συνέντευξή μας, υπάρχουν αφίσες συναυλιών της δεκαετίας του ’60 και του ’70. Βλέπεις αφίσες του Frank Zappa (με εισιτήριο δυόμισι δολάρια μάλιστα!), του John Lennon στο Marquee Club… από εποχές ανοικτές… στο καινούργιο… Με αφορμή λοιπόν τη νέα εποχή του Release, αναφέρθηκες προηγουμένως στις επιπλέον σκηνές που σχεδιάζετε… θα μπορούσαν να φιλοξενήσουν και άλλες μορφές πολιτιστικής έκφρασης… Θα μπορούσε, για παράδειγμα, να υπάρξει χώρος για κινηματογραφικές προβολές;
Το έχουμε συζητήσει. Μας ενδιαφέρει η ιδέα ενός ακόμη πιο πολυσυλλεκτικού χώρου, πάντα με επίκεντρο τη μουσική. Κάποια στιγμή είχαμε σκεφτεί να ανοίξουμε τους χώρους μας… σαν το Floyd και να διοργανώνουμε προβολές ντοκιμαντέρ που σχετίζονται με τη μουσική ιστορία. Να προβάλλουμε, ας πούμε, ένα ντοκιμαντέρ για τους Clash, για τους Joy Division, για το Acid House, για την ψυχεδελική ροκ σκηνή… Να μιλήσουμε για τους Beatles, για ολόκληρα μουσικά ρεύματα και εποχές.
Η σκέψη μας ήταν να καλούμε σχολεία με ελεύθερη είσοδο, ώστε τα παιδιά να έρχονται από μικρή ηλικία σε επαφή με αυτή την πολιτιστική κληρονομιά και με διαφορετικά ερεθίσματα. Είναι μια ιδέα που… παραμένει στο τραπέζι.
Νομίζω ότι αξίζει να το προχωρήσετε! Υπάρχουν παραδείγματα φεστιβάλ που διοργανώνουν εκπαιδευτικά προγράμματα… μαθητές παρακολουθούν ταινίες και στη συνέχεια συμμετέχουν σε συζητήσεις… Συζητούνται ζητήματα όπως η πολιτική διάσταση μιας ταινίας, ζητήματα κοινωνικά και πολιτισμικά… Υπάρχουν δυνατότητες…
Είμαστε ανοικτοί σε όλα αυτά. Τώρα προέχει να ολοκληρωθεί το φετινό φεστιβάλ. Στη συνέχεια… στη διαδικασία διαμόρφωσης του νέου χώρου… υπάρχουν όλες αυτές οι προοπτικές.
Θα σας περιμένουμε όλους εκεί.
Θα ήθελα τώρα να περάσουμε και στο φετινό πρόγραμμα. Είναι άλλωστε το τελευταίο μεγάλο Release Athens στην Πλατεία Νερού!
Ξεκινήσαμε με τον Chris Isaak στον Λυκαβηττό. Η συναυλία εντάχθηκε στα πλαίσια του Release… Για τον Chris Isaak δεν χρειάζονται ιδιαίτερες συστάσεις… Στη συνέχεια περάσαμε στην Πλατεία Νερού με τους Limp Bizkit, τους Viagra Boys. Ένα ιδιαίτερο line-up… Οι Viagra Boys εξελίχθηκαν τα τελευταία χρόνια σε μία από τις πιο αγαπημένες σύγχρονες μπάντες του ευρωπαϊκού κοινού και θεωρώ πως η παρουσία τους έδωσε ξεχωριστή αξία στη συγκεκριμένη ημέρα. Ακολούθησε η χθεσινή sold out εμφάνιση των Ημισκουμπρίων. Ένα μεγάλο επετειακό show, με υλικό από ολόκληρη την πορεία τους. Στη συνέχεια θα μεταφερθούμε στο Ξέφωτο, σε συνεργασία με το φεστιβάλ SNF Nostos και τους ανθρώπους του ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Εκεί θα εμφανιστούν οι David Byrne, Nation of Language και οι Deadletter. Για τον πρώτο δεν χρειάζονται συστάσεις, ωστόσο οι δεύτεροι αποτελούν μία από τις σημαντικότερες σύγχρονες synth-pop μπάντες της Αμερικής, ενώ οι Deadletter με τη σειρά τους αντλούν ξεκάθαρα επιρροές από τους Talking Heads και τους Gang of Four. Μετά έχουμε τον Jean-Michel Jarre, μαζί με τον Sebastian Tellier… μια από τις πιο ιδιαίτερες βραδιές του φετινού προγράμματος. Ο Jarre θα μεταφέρει ολόκληρη την παραγωγή του από το εξωτερικό και το οπτικοακουστικό αποτέλεσμα θα είναι εντυπωσιακό. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι αποκτά πλέον νέο κοινό. Οι νεότερες γενιές ανακαλύπτουν ξανά τη μουσική του, μέσα από διαφορετικές διαδρομές και σύγχρονες αναφορές.
Την Τετάρτη, στις 24 Ιουνίου, έχουμε τον Nick Cave & The Bad Seeds, μαζί με τον Baxter Dury (σ.σ.: η εμφάνιση της Anna von Hausswolff δυστυχώς ακυρώθηκε). Πιθανότατα θα είναι η μεγαλύτερη συναυλία που έχει δώσει ποτέ ο Nick Cave στην Ελλάδα από πλευράς προσέλευσης. Μάλιστα, θα παίξει τελικά δυόμισι ώρες, οπότε μιλάμε για μια πραγματικά ξεχωριστή βραδιά. Eπίσης, οι Gorillaz με τους Flaming Lips και την Jehnny Beth. Πρόκειται για μια παραγωγή τεράστιας κλίμακας… και το τελικό αποτέλεσμα αναμένεται θεαματικό. Στη συνέχεια… οι Pet Shop Boys με τους Gramatik και τους Saint Etienne… οι Three Days Grace με τους Black Veil Brides και τους Overgrown. Η ανταπόκριση που έχουν οι Three Days Grace είναι πραγματικά εντυπωσιακή. Πρόκειται για μια μπάντα που αγαπήθηκε από μια νέα γενιά ακροατών μέσα από τις ψηφιακές πλατφόρμες και τα social media. Μετά περνάμε στους Megadeth, τους Sepultura… μια πραγματική γιορτή του thrash metal. Ακολουθούν οι Moby, Garbage και Pale Blue Eyes, άλλη μια sold out βραδιά… Οι Pale Blue Eyes είναι μια μπάντα που ανακαλύψαμε μέσα από διεθνή showcase festivals… Είναι σημαντικό για εμάς να παρακολουθούμε διαρκώς τι νέο γεννιέται στη μουσική σκηνή. Γι’ αυτό άλλωστε έχουμε και νεότερους συνεργάτες στην ομάδα, που φέρνουν… μια φρέσκια οπτική στα πράγματα.
Στη συνέχεια, έρχονται η 2η βραδιά με τα Ημισκούμπρια (3/7) και οι Παύλος Παυλίδης, Pan Pan και Παιδί Τραύμα…Οι Offspring με τους Bad Religion και τους High Vis… αποτελούν μία ακόμη από τις πιο δυνατές ημέρες του φετινού φεστιβάλ. Συνέχεια με Pantera και Trivium και μια μέρα μετά οι Helloween με τους Saxon ενώ λίγο αργότερα οι Thievery Corporation μαζί με τους Wailers, με τον γιο του αρχικού μπασίστα του Bob Marley να ηγείται πλέον του σχήματος. Το φινάλε έρχεται με τους Sabaton, τους Savatage και τους Epica. Ένα πραγματικά εντυπωσιακό κλείσιμο για το τελευταίο μεγάλο Release Athens στην Πλατεία Νερού.
Πολύ ωραία. Λοιπόν, μια τελευταία ερώτηση για τη συνέντευξη. Είναι μια ερώτηση που κάνω πάντα σε όσους παίρνω συνέντευξη τα τελευταία 37 χρόνια. Είναι μια ερώτηση “tricky”…
Εσύ, Θωμά, μέσα από την εμπειρία σου στα μουσικά δεδομένα… τι πιστεύεις για τη δύναμη της αγάπης;
Eίναι… αξεπέραστη…
…Νομίζω όμως τελικά ότι το σώμα και η λειτουργία του φεστιβάλ προέρχονται από την αγάπη. Και αυτό το τρίπτυχο που ανέφερα πριν, το έχει φέρει σε αυτό το σημείο που βρίσκεται σήμερα, ακριβώς μέσα από αυτή τη λογική.
Διοργανωτές… συγκροτήματα… κοινό. Κοινό… καλλιτέχνες… διοργανωτές. Αυτό το τρίπτυχο είναι μια ενιαία τριάδα. Είναι ομοούσια· μια πράξη.
Ναι… ξεκάθαρα. Αγάπη!
Σε ευχαριστώ πολύ, Θωμά.
Εγώ σας ευχαριστώ, παιδιά.
